IQ là gì? Chỉ số thông minh IQ phản ánh điều gì?

IQ (Intelligence Quotient – chỉ số thông minh) là một loại điểm chuẩn hóa cho biết khả năng trí tuệ của một người cao hơn hay thấp hơn bao nhiêu so với những người cùng nhóm tuổi. Mức trung bình của nhóm được quy ước là 100; con số này có được bằng cách cho rất nhiều người thuộc mọi tầng lớp kinh tế – xã hội làm cùng một bài test rồi lấy giá trị trung bình.

Thuật ngữ IQ do nhà tâm lý học người Đức William Stern đặt ra năm 1912, từ chữ tiếng Đức Intelligenzquotient. Khi đó, IQ được tính bằng tỷ số giữa tuổi trí tuệ và tuổi thực, nhân với 100. Ví dụ, một trẻ 10 tuổi có tuổi trí tuệ là 10 thì có IQ là 100; nếu tuổi trí tuệ là 12 thì IQ là 120; còn nếu tuổi trí tuệ thấp hơn tuổi thực thì IQ sẽ dưới 100.

Ở các bài test IQ hiện đại, điểm trung bình của nhóm chuẩn được đặt là 100, và mỗi độ lệch chuẩn (đại lượng thống kê cho biết mức độ phân tán của điểm số) tương ứng với một số điểm nhất định. Hầu hết các bài test ngày nay như Wechsler hay Stanford-Binet phiên bản 5 dùng độ lệch chuẩn 15; một số thang đo cũ dùng 16 (các phiên bản Stanford-Binet trước đây) hoặc 24 (thang Cattell). Vì vậy, cùng một mức năng lực có thể cho ra những con số khác nhau tùy bài test.

Hội Mensa – tổ chức quốc tế dành cho những người có IQ cao – nhận thành viên đạt điểm thuộc nhóm 2% cao nhất dân số. Mensa chấp nhận kết quả từ nhiều bài test khác nhau, miễn là chúng đã được chuẩn hóa và được các hiệp hội tâm lý học chuyên nghiệp công nhận. Hai trong số những bài test IQ nổi tiếng nhất là Stanford-Binet và Cattell. Trên thực tế, lọt vào nhóm 2% cao nhất nghĩa là đạt từ 132 điểm trở lên theo thang Stanford-Binet (độ lệch chuẩn 16), hoặc từ 148 điểm trở lên theo thang Cattell (độ lệch chuẩn 24) – tương đương khoảng 130 điểm ở các bài test dùng độ lệch chuẩn 15.

Xem thêm: EQ là gì? · AQ là gì?

Cách đo lường trí thông minh IQ

Các bài kiểm tra IQ được thiết kế để đo cả trí tuệ kết tinh (crystallized intelligence) và trí tuệ linh hoạt (fluid intelligence). Trí tuệ kết tinh là kiến thức và kỹ năng bạn tích lũy được trong suốt cuộc đời, còn trí tuệ linh hoạt là khả năng suy luận, giải quyết vấn đề và hiểu những thông tin trừu tượng.

Trí tuệ linh hoạt được cho là ít phụ thuộc vào việc học và có xu hướng suy giảm dần ở tuổi trưởng thành muộn. Ngược lại, trí tuệ kết tinh gắn trực tiếp với học tập, kinh nghiệm và thường tăng lên theo tuổi tác.

Các bài test IQ chuẩn hóa dùng trong chẩn đoán và giáo dục thường do chuyên gia tâm lý được đào tạo thực hiện. Có nhiều loại bài kiểm tra trí tuệ khác nhau, nhưng phần lớn gồm một loạt bài kiểm tra nhỏ (subtest) đo khả năng toán học, ngôn ngữ, trí nhớ, suy luận và tốc độ xử lý thông tin. Điểm của các phần này được tổng hợp thành điểm IQ chung. Một số bài test IQ phổ biến hiện nay gồm:

• Thang đo trí tuệ Wechsler dành cho người lớn (WAIS)
• Thang đo trí tuệ Wechsler dành cho trẻ em (WISC)
• Thang đo trí tuệ Stanford-Binet
• Bộ đánh giá Kaufman dành cho trẻ em (KABC)
• Hệ thống đánh giá nhận thức (Cognitive Assessment System – CAS)
• Thang đo năng lực phân biệt (Differential Ability Scales – DAS)
• Bộ test năng lực nhận thức Woodcock-Johnson

Cần lưu ý rằng dù mọi người hay nói về IQ “trung bình”, “thấp” hay “thiên tài”, không có một bài test IQ duy nhất. Mỗi bài test khác nhau ở chỗ đo chính xác những gì, chấm điểm ra sao và diễn giải điểm số như thế nào. Các bài test IQ trực tuyến chỉ mang tính tham khảo và luyện tập, không thay thế được đánh giá chuyên môn.

Những tranh cãi về chỉ số IQ

Ngay từ khi những bài kiểm tra trí thông minh đầu tiên ra đời, cả giới học thuật lẫn những người bình luận nghiệp dư đã tranh luận về sự khác biệt trí tuệ giữa các nhóm người, kể cả mối liên hệ (nếu có) giữa IQ và chủng tộc.

Ngoài chủng tộc, người ta cũng tìm cách gắn chênh lệch IQ với những yếu tố khác như giới tính và quốc tịch.

Một điểm quan trọng cần biết là nhìn chung điểm IQ đã tăng dần trên toàn thế giới qua nhiều thập kỷ – hiện tượng được gọi là hiệu ứng Flynn. Sự gia tăng này diễn ra quá nhanh để có thể giải thích bằng di truyền, cho thấy môi trường (giáo dục, dinh dưỡng, sức khỏe…) ảnh hưởng đáng kể đến điểm IQ.

Chủng tộc và điểm IQ

Trong Thế chiến thứ nhất, Quân đội Hoa Kỳ đã cho tân binh làm các bài kiểm tra trí tuệ và nhận thấy điểm IQ trung bình khác nhau giữa các nhóm dân cư. Khi được công bố và diễn giải vào thập niên 1920, những kết quả này đã bị dùng để cổ vũ phong trào ưu sinh và các quan điểm phân biệt chủng tộc.

Năm 1994, cuốn sách The Bell Curve của Richard Herrnstein và Charles Murray khơi lại cuộc tranh cãi khi cho rằng di truyền nhiều khả năng góp phần đáng kể vào chênh lệch điểm IQ trung bình giữa các nhóm chủng tộc. Các nhà phê bình phản bác rằng những khác biệt đó chủ yếu là sản phẩm của các yếu tố môi trường.

Để phản hồi, Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA) đã thành lập một nhóm chuyên gia do nhà tâm lý học Ulric Neisser đứng đầu để xem xét các luận điểm của cuốn sách. Nhóm không tìm thấy bằng chứng trực tiếp nào ủng hộ cách giải thích bằng di truyền cho chênh lệch điểm số giữa người Mỹ da đen và người Mỹ da trắng, đồng thời thừa nhận vào thời điểm đó chưa có lời giải thích đầy đủ cho sự chênh lệch này.

Những tranh luận như vậy phản ánh câu hỏi lâu đời “bẩm sinh hay nuôi dưỡng”: các đặc điểm và năng lực của con người chịu ảnh hưởng nhiều hơn bởi di truyền hay bởi môi trường? Những người cho rằng chủng tộc quyết định IQ đứng về phía “bẩm sinh”. Tuy nhiên, nghiên cứu cho thấy dù di truyền có vai trò đối với trí thông minh của mỗi cá nhân, các yếu tố môi trường cũng đóng vai trò rất lớn. Những yếu tố liên quan đến chênh lệch IQ trung bình giữa các nhóm gồm giáo dục, sức khỏe và dinh dưỡng, điều kiện kinh tế – xã hội, sự thiên lệch trong bài test và vị thế thiểu số. Quan điểm khoa học chính thống hiện nay cho rằng chênh lệch giữa các nhóm chủng tộc chủ yếu bắt nguồn từ môi trường.

Khác biệt IQ trung bình giữa các quốc gia

Một số nghiên cứu về năng lực nhận thức đã đưa ra ước tính IQ trung bình cho nhiều quốc gia và ghi nhận sự chênh lệch giữa các nước. Tuy nhiên, những nghiên cứu này còn rất hạn chế. Các khác biệt, nếu có, phần lớn gắn với yếu tố môi trường như điều kiện kinh tế – xã hội, tỷ lệ biết chữ, trình độ giáo dục và tuổi thọ.

Bảng ước tính được nhắc đến nhiều nhất là của Richard Lynn và Tatu Vanhanen, theo đó Hồng Kông có IQ trung bình cao nhất (108), còn Guinea Xích Đạo thấp nhất (59); Mỹ khoảng 98, Anh 100 và Ý 102. Cần lưu ý rằng các bảng số liệu này bị giới khoa học phê phán rộng rãi về phương pháp: nhiều quốc gia chỉ có mẫu rất nhỏ, không đại diện, thậm chí số liệu được suy đoán từ các nước láng giềng. Vì vậy, chúng không nên được dùng để kết luận người nước này “thông minh hơn” người nước khác. Bạn có thể đọc thêm về chỉ số IQ trung bình của người Việt Nam.

Khác biệt về giới tính trong chỉ số IQ

Nhiều năm qua, một số nhà nghiên cứu cho rằng nam hoặc nữ có lợi thế hơn về IQ, trong khi số khác khẳng định không có khác biệt đáng kể giữa hai giới.

Một nghiên cứu cho thấy dù không có khác biệt về điểm IQ trung bình giữa nam và nữ, điểm số của nam giới có xu hướng phân tán rộng hơn.

Các nghiên cứu cũng ghi nhận những khác biệt nhỏ ở một số nhiệm vụ: nữ giới làm tốt hơn ở một số nhiệm vụ ngôn ngữ, còn nam giới làm tốt hơn ở một số nhiệm vụ không gian. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng chênh lệch này chỉ một phần do yếu tố sinh học, phần còn lại chịu ảnh hưởng của văn hóa, kinh nghiệm và giáo dục.

Điểm IQ của bạn có ý nghĩa gì?

Có thể rút ra một vài nhận định chung từ điểm IQ, nhưng hãy ghi nhớ những điều sau:

• Điểm IQ phản ánh khả năng suy luận và giải quyết vấn đề. Nếu IQ của bạn ở mức trung bình, nghĩa là các kỹ năng này của bạn tương đương phần đông mọi người. Điểm IQ là một chỉ báo khá tốt về khả năng suy luận, nhưng nhiều nhà tâm lý học cho rằng nó không nói lên toàn bộ câu chuyện.
• IQ không đo hết khả năng của bạn. Bài test IQ không đo được những kỹ năng thực tế và tài năng riêng. Bạn có thể có IQ trung bình nhưng lại là một nhạc sĩ giỏi, một nghệ sĩ sáng tạo, một ca sĩ xuất sắc hay một người rất giỏi máy móc. Nhà tâm lý học Howard Gardner đã xây dựng thuyết đa trí tuệ để khắc phục thiếu sót này trong quan niệm phổ biến về IQ.
• Điểm IQ không cố định suốt đời. Các nhà nghiên cứu phát hiện điểm IQ có thể thay đổi theo thời gian. Một nghiên cứu đo IQ của một nhóm thiếu niên ở đầu tuổi vị thành niên rồi đo lại khoảng bốn năm sau; kết quả cho thấy điểm số của một số em thay đổi tới 20 điểm.
• EQ cũng rất quan trọng. Bài test IQ không đo mức độ tò mò của bạn với thế giới xung quanh hay khả năng hiểu và quản lý cảm xúc. Một số chuyên gia, trong đó có tác giả Daniel Goleman, cho rằng trí tuệ cảm xúc (EQ) thậm chí có thể quan trọng hơn IQ. Các nghiên cứu cũng cho thấy IQ cao có thể mang lại lợi thế trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống, nhưng hoàn toàn không đảm bảo thành công.

Kết luận

Đừng lo lắng nếu bạn không phải là “thiên tài” – phần lớn mọi người cũng vậy. Khoảng hai phần ba dân số có IQ trong khoảng 85–115, tức trong phạm vi 15 điểm quanh mức trung bình. Cũng như IQ cao không đảm bảo thành công, IQ trung bình hay thấp không có nghĩa là thất bại hay tầm thường; sự chăm chỉ, khả năng phục hồi, tính kiên trì và thái độ sống đều là những mảnh ghép quan trọng. Nếu tò mò, bạn có thể thử bài test IQ miễn phí để tham khảo khả năng tư duy logic của mình.