Kỷ niệm và sự hồi phục trí nhớ: ký ức bị dồn nén có thật không?

Trong tâm lý học, vẫn còn một cuộc tranh luận khá sôi nổi xoay quanh câu hỏi: những ký ức bị dồn nén có thể, hoặc có nên, được phục hồi hay không, và nếu có thì chúng chính xác đến đâu. Sự chia rẽ rõ nhất nằm giữa giới nghiên cứu và những người làm công tác trị liệu tâm lý. Khảo sát cho thấy các nhà trị liệu lâm sàng tin vào việc con người dồn nén ký ức và có thể phục hồi chúng trong quá trình trị liệu nhiều hơn hẳn so với các nhà nghiên cứu. Công chúng nói chung cũng có xu hướng tin vào “ký ức bị dồn nén”. Rõ ràng, lĩnh vực trí nhớ vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu.

Sang chấn có thể bị lãng quên

Hầu hết mọi người đều nhớ những điều tồi tệ đã xảy ra với mình, nhưng đôi khi những tổn thương nặng nề nhất lại bị lãng quên. Các nhà khoa học vẫn đang nghiên cứu hiện tượng này và chúng ta mới bắt đầu hiểu được nó diễn ra như thế nào.

Khi sự lãng quên trở nên cực đoan, người trải qua sang chấn đôi khi phát triển các rối loạn phân ly, chẳng hạn chứng quên phân ly (dissociative amnesia), cơn đi lang thang phân ly (dissociative fugue), rối loạn giải thể nhân cách – tri giác sai thực tại (depersonalization/derealization disorder) và rối loạn nhận dạng phân ly (dissociative identity disorder). Các rối loạn này và mối liên hệ của chúng với sang chấn vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu.

Bộ nhớ hoạt động như thế nào?

Bộ nhớ không giống một chiếc máy ghi âm. Não bộ xử lý và lưu trữ thông tin theo nhiều cách khác nhau. Hầu hết chúng ta đều từng trải qua một vài biến cố gây sốc ở mức nhẹ, và những trải nghiệm ấy đôi khi dường như được “khắc” vào não với độ chi tiết rất cao.

Để hiểu vì sao lại như vậy, các nhà khoa học đang nghiên cứu mối quan hệ giữa hai vùng não là hạch hạnh nhân (amygdala) và hồi hải mã (hippocampus). Dưới đây là những gì chúng ta biết cho đến nay:

• Sang chấn ở mức vừa phải có thể củng cố trí nhớ dài hạn. Đây là trải nghiệm bình thường mà phần lớn chúng ta đều có, và thật khó tưởng tượng làm sao có thể quên được ký ức về những sự kiện khủng khiếp.
• Sang chấn nặng có thể làm gián đoạn quá trình lưu trữ lâu dài, khiến ký ức được lưu lại dưới dạng cảm xúc hoặc cảm giác cơ thể hơn là một câu chuyện mạch lạc. Nghiên cứu cho thấy có thể mất đến vài ngày để một sự kiện được lưu trữ đầy đủ vào trí nhớ dài hạn.
• Những tác nhân kích hoạt giác quan ở hiện tại có thể làm ký ức bị lãng quên trỗi dậy. Nguyên nhân là ký ức đã được gắn với tác nhân đó thông qua một cơ chế gọi là “trí nhớ, học tập và hành vi phụ thuộc vào trạng thái” (state-dependent memory).
• “Ký ức giả” về những sự kiện gây khó chịu ở mức nhẹ đã được tạo ra trong phòng thí nghiệm. Hiện chưa rõ điều này xảy ra đến mức nào ngoài đời thực.
• Nhiều nghiên cứu ghi nhận người từng trải qua sang chấn tâm lý đôi khi quên mất sang chấn đó. Ký ức có thể quay trở lại nhiều năm sau, thường bắt đầu dưới dạng cảm giác hoặc cảm xúc, đôi khi kèm theo những cơn hồi tưởng (flashback) khiến người đó có cảm giác như đang sống lại sự việc. Dần dần, những mảnh ký ức này được ghép nối lại cho đến khi trông giống như mọi ký ức khác.

Cuộc tranh luận về những ký ức được phục hồi

Liệu những ký ức được phục hồi có nhất thiết là sự thật? Câu hỏi này gây nhiều tranh cãi. Một số nhà trị liệu làm việc với người sống sót sau sang chấn tin rằng các ký ức đó là thật vì chúng đi kèm những cảm xúc vô cùng mãnh liệt. Trong khi đó, một số nhà trị liệu khác lại ghi nhận bệnh nhân của họ “phục hồi” được những ký ức không thể có thật, chẳng hạn ký ức về việc mình bị chặt đầu.

Một số nhóm cho rằng các nhà trị liệu đang “cấy ghép ký ức”, tức là vô tình tạo ra ký ức sai ở những bệnh nhân dễ bị tổn thương bằng cách gợi ý rằng họ từng là nạn nhân bị lạm dụng, trong khi việc lạm dụng chưa hề xảy ra.

Thực tế, có những nhà trị liệu đã thuyết phục bệnh nhân rằng các triệu chứng của họ bắt nguồn từ việc bị lạm dụng dù không có căn cứ nào chứng minh điều đó. Đây chưa bao giờ được xem là cách trị liệu đúng đắn, và phần lớn các nhà trị liệu đều thận trọng, không tự gợi ý nguyên nhân của một triệu chứng nếu bệnh nhân không tự kể ra.

Một số nghiên cứu cho thấy ký ức sai về những biến cố nhẹ có thể được tạo ra trong phòng thí nghiệm. Nổi tiếng nhất là thí nghiệm “lạc trong trung tâm mua sắm” của nhà tâm lý học Elizabeth Loftus: người tham gia được gợi ý rằng hồi nhỏ họ từng bị lạc trong một trung tâm mua sắm, và khoảng một phần tư trong số họ sau đó “nhớ” lại, toàn bộ hoặc một phần, sự kiện chưa từng xảy ra này.

Cần lưu ý rằng việc thử tạo ra ký ức giả về những sang chấn nghiêm trọng trong phòng thí nghiệm là vi phạm đạo đức nghiên cứu. Vì vậy, khoa học vẫn chưa thể trả lời chắc chắn liệu ký ức về những biến cố nặng nề có thể bị “cấy” vào theo cách tương tự hay không.

Kết luận

Trí nhớ không phải bản ghi hoàn hảo của quá khứ: nó có thể bị sang chấn làm gián đoạn, có thể trỗi dậy sau nhiều năm, và cũng có thể bị gợi ý làm sai lệch. Nếu bạn hoặc người thân đang phải vật lộn với những ký ức đau buồn, hãy tìm đến chuyên gia tâm lý được đào tạo bài bản thay vì tự suy đoán. Còn nếu muốn rèn luyện trí nhớ hằng ngày, bạn có thể tham khảo cách tăng trí nhớ và thử sức với bài test IQ miễn phí.