6 loại cảm xúc cơ bản mà ai cũng cần học cách làm chủ

Có rất nhiều loại cảm xúc ảnh hưởng đến cách chúng ta sống và tương tác với người khác. Đôi khi, chúng ta có cảm giác như mình đang bị chính cảm xúc chi phối. Những lựa chọn ta đưa ra, những hành động ta thực hiện và cách ta nhìn nhận mọi việc đều chịu tác động của cảm xúc mà ta đang trải qua ở mỗi thời điểm.

Xem thêm: Chỉ số EQ là gì?

Các nhà tâm lý học từ lâu đã cố gắng xác định những loại cảm xúc mà con người trải qua, và nhiều lý thuyết khác nhau đã ra đời để phân loại cũng như giải thích chúng.

Cảm xúc cơ bản

Vào những năm 1970, nhà tâm lý học Paul Ekman đã xác định sáu cảm xúc cơ bản mà ông cho là phổ quát ở mọi nền văn hóa của loài người: hạnh phúc, buồn bã, ghê tởm, sợ hãi, ngạc nhiên và tức giận. Về sau, ông mở rộng danh sách cảm xúc cơ bản để bao gồm thêm những cảm xúc như tự hào, xấu hổ, ngượng ngùng và phấn khích.

Kết hợp cảm xúc

Nhà tâm lý học Robert Plutchik đề xuất một “bánh xe cảm xúc” hoạt động tương tự bánh xe màu sắc. Các cảm xúc có thể kết hợp với nhau để tạo thành những cảm giác khác nhau, giống như các màu có thể pha trộn để tạo ra những sắc độ mới.

Theo lý thuyết này, những cảm xúc cơ bản đóng vai trò như các khối xây dựng. Những cảm xúc phức tạp hơn, đôi khi lẫn lộn, chính là sự pha trộn của các cảm xúc cơ bản đó. Ví dụ, niềm vui và sự tin tưởng có thể kết hợp để tạo nên tình yêu.

Một nghiên cứu năm 2017 cho thấy số lượng cảm xúc cơ bản nhiều hơn so với những gì người ta từng nghĩ. Trong nghiên cứu được công bố trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), các nhà khoa học đã xác định được 27 loại cảm xúc khác nhau.

Tuy nhiên, thay vì tách biệt hoàn toàn, các cảm xúc này được con người trải nghiệm theo một dải chuyển tiếp liên tục. Hãy cùng tìm hiểu kỹ hơn từng loại cảm xúc cơ bản và tác động của chúng đối với hành vi con người.

Hạnh phúc

Trong tất cả các loại cảm xúc, hạnh phúc có lẽ là điều mà con người theo đuổi nhiều nhất. Hạnh phúc thường được định nghĩa là một trạng thái cảm xúc dễ chịu, đặc trưng bởi cảm giác mãn nguyện, vui vẻ, thỏa mãn, hài lòng và an lạc.

Nghiên cứu về hạnh phúc đã phát triển mạnh từ những năm 1960 ở nhiều lĩnh vực, trong đó có nhánh tâm lý học tích cực. Cảm xúc này thường được thể hiện qua:

• Biểu cảm khuôn mặt: chẳng hạn như mỉm cười
• Ngôn ngữ cơ thể: chẳng hạn như tư thế thoải mái
• Giọng nói: giọng điệu vui tươi, dễ chịu

Dù hạnh phúc được xem là một cảm xúc cơ bản của con người, những điều chúng ta nghĩ sẽ mang lại hạnh phúc lại chịu ảnh hưởng rất lớn từ văn hóa. Ví dụ, văn hóa đại chúng thường nhấn mạnh rằng đạt được những thứ như mua nhà hay có công việc lương cao sẽ giúp ta hạnh phúc.

Trên thực tế, những gì thật sự tạo nên hạnh phúc phức tạp hơn nhiều và mang tính cá nhân rất cao. Từ lâu, người ta đã tin rằng hạnh phúc và sức khỏe có mối liên hệ với nhau, và các nghiên cứu cũng ủng hộ quan điểm rằng hạnh phúc có thể góp phần vào sức khỏe thể chất lẫn tinh thần.

Hạnh phúc có liên quan đến nhiều kết quả tích cực, chẳng hạn như tuổi thọ cao hơn và hôn nhân viên mãn hơn. Ngược lại, sự bất hạnh có liên quan đến nhiều vấn đề sức khỏe. Ví dụ, căng thẳng, lo âu, trầm cảm và cô đơn có liên quan đến suy giảm miễn dịch, tăng tình trạng viêm và giảm tuổi thọ.

Buồn bã

Buồn là một cảm xúc thường được định nghĩa là trạng thái tạm thời, đặc trưng bởi cảm giác thất vọng, đau buồn, tuyệt vọng, mất hứng thú và tâm trạng chán nản.

Cũng như những cảm xúc khác, nỗi buồn là điều ai cũng sẽ trải qua. Trong một số trường hợp, nỗi buồn kéo dài và nặng nề có thể chuyển thành trầm cảm. Nỗi buồn có thể được thể hiện qua:

• Khóc
• Tâm trạng u uất
• Uể oải, thiếu sức sống
• Ít nói, lặng lẽ
• Thu mình, xa lánh mọi người

Mức độ và tính chất của nỗi buồn có thể khác nhau tùy nguyên nhân, và cách mỗi người đối phó với nó cũng không giống nhau.

Nỗi buồn có thể khiến con người tìm đến những cách đối phó như né tránh người khác, dùng rượu bia hay chất kích thích để “giải sầu”, hoặc liên tục nghiền ngẫm những suy nghĩ tiêu cực. Những hành vi này thực ra có thể khiến cảm giác buồn bã trầm trọng hơn và kéo dài lâu hơn. Nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng đến sinh hoạt, bạn nên tìm đến chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.

Sợ hãi

Sợ hãi là một cảm xúc mạnh mẽ và đóng vai trò quan trọng đối với sự sống còn. Khi đối mặt với nguy hiểm và cảm thấy sợ, cơ thể bạn sẽ kích hoạt phản ứng “chiến đấu hay bỏ chạy” (fight-or-flight).

Cơ bắp căng lên, nhịp tim và nhịp thở tăng nhanh, đầu óc trở nên tỉnh táo hơn – tất cả giúp cơ thể sẵn sàng chạy trốn khỏi mối nguy hoặc đứng lại chống trả. Phản ứng này đảm bảo bạn có thể đối phó hiệu quả với những mối đe dọa trong môi trường xung quanh. Biểu hiện của cảm xúc này có thể bao gồm:

• Biểu cảm khuôn mặt: chẳng hạn như mở to mắt và rụt cằm lại
• Ngôn ngữ cơ thể: cố gắng trốn tránh hoặc chạy khỏi mối đe dọa
• Phản ứng sinh lý: chẳng hạn như thở gấp và tim đập nhanh

Tất nhiên, không phải ai cũng trải qua nỗi sợ theo cùng một cách. Một số người nhạy cảm với nỗi sợ hơn, và một số tình huống hoặc đối tượng nhất định có thể dễ kích hoạt cảm xúc này hơn.

Sợ hãi là phản ứng cảm xúc trước một mối đe dọa tức thời. Chúng ta cũng có thể phản ứng tương tự với những mối đe dọa được dự đoán trước, hoặc thậm chí chỉ với suy nghĩ về những nguy hiểm tiềm ẩn – đó chính là điều chúng ta thường gọi là lo âu. Ví dụ, chứng lo âu xã hội là nỗi sợ trước các tình huống giao tiếp xã hội.

Mặt khác, có những người lại chủ động tìm đến các tình huống đáng sợ. Thể thao mạo hiểm và những trò chơi cảm giác mạnh có thể gây sợ hãi, nhưng nhiều người dường như rất hào hứng và thậm chí tận hưởng cảm giác đó.

Việc tiếp xúc nhiều lần với một đối tượng hoặc tình huống gây sợ có thể giúp ta quen dần và thích nghi, từ đó giảm cảm giác sợ hãi và lo âu. Đây là ý tưởng đằng sau liệu pháp phơi nhiễm (exposure therapy): người bệnh được cho tiếp xúc dần dần với những gì khiến họ sợ trong điều kiện an toàn và có kiểm soát, cho đến khi nỗi sợ bắt đầu giảm xuống.

Ghê tởm

Ghê tởm là một trong sáu cảm xúc cơ bản ban đầu được Ekman mô tả. Cảm xúc này có thể được thể hiện qua:

• Ngôn ngữ cơ thể: quay mặt đi khỏi thứ gây ghê tởm
• Phản ứng thể chất: chẳng hạn như nôn hoặc buồn nôn
• Biểu cảm khuôn mặt: chẳng hạn như nhăn mũi và nhếch môi trên

Cảm giác ghê sợ này có thể bắt nguồn từ nhiều thứ, như vị, hình ảnh hay mùi khó chịu. Các nhà nghiên cứu cho rằng cảm xúc này hình thành như một phản ứng tự vệ trước những thực phẩm có thể gây hại hoặc gây chết người. Ví dụ, khi ngửi hoặc nếm phải thức ăn đã hỏng, ghê tởm là phản ứng điển hình.

Vệ sinh kém, nhiễm trùng, máu, sự thối rữa và cái chết cũng có thể khiến ta ghê tởm. Đây có thể là cách cơ thể tránh xa những thứ có nguy cơ mang mầm bệnh truyền nhiễm.

Con người cũng có thể cảm thấy ghê tởm về mặt đạo đức khi chứng kiến người khác làm những việc mà họ cho là đáng khinh, vô đạo đức hoặc xấu xa.

Tức giận

Tức giận có thể là một cảm xúc đặc biệt mạnh mẽ, đặc trưng bởi cảm giác thù địch, kích động, bực bội và đối nghịch với người khác. Giống như sợ hãi, tức giận cũng có thể là một phần trong phản ứng “chiến đấu hay bỏ chạy” của cơ thể.

Khi một mối đe dọa khiến bạn tức giận, bạn có xu hướng chống trả để bảo vệ bản thân. Sự tức giận thường được thể hiện qua:

• Biểu cảm khuôn mặt: chẳng hạn như cau mày hoặc trừng mắt
• Ngôn ngữ cơ thể: chẳng hạn như đứng thế đối đầu hoặc quay đi
• Giọng nói: chẳng hạn như nói cộc cằn hoặc quát tháo
• Phản ứng sinh lý: chẳng hạn như đổ mồ hôi hoặc đỏ mặt
• Hành vi hung hăng: chẳng hạn như đánh, đá hoặc ném đồ vật

Dù thường bị xem là cảm xúc tiêu cực, tức giận đôi khi cũng có mặt tích cực. Nó giúp bạn nói rõ nhu cầu của mình trong một mối quan hệ, đồng thời thúc đẩy bạn hành động và tìm ra giải pháp cho những điều đang làm mình phiền lòng.

Tuy nhiên, tức giận sẽ trở thành vấn đề khi nó vượt quá mức hoặc được bộc lộ theo cách không lành mạnh, nguy hiểm hay gây hại cho người khác. Cơn giận không được kiểm soát có thể nhanh chóng biến thành hành vi gây hấn, ngược đãi hoặc bạo lực.

Cảm xúc này có thể để lại hậu quả cả về tinh thần lẫn thể chất. Cơn giận mất kiểm soát khiến bạn khó đưa ra quyết định sáng suốt và thậm chí ảnh hưởng đến sức khỏe. Tức giận có liên quan đến bệnh mạch vành và bệnh tiểu đường, cũng như các hành vi gây hại cho sức khỏe như lái xe ẩu, uống rượu và hút thuốc.

Ngạc nhiên

Ngạc nhiên là một trong sáu cảm xúc cơ bản mà Ekman mô tả ban đầu. Cảm xúc này thường rất ngắn, đặc trưng bởi phản ứng giật mình sau một điều gì đó bất ngờ.

Ngạc nhiên có thể mang sắc thái tích cực, tiêu cực hoặc trung tính. Một bất ngờ khó chịu có thể là khi ai đó bất thình lình nhảy ra từ sau gốc cây khiến bạn hoảng sợ trên đường ra xe vào ban đêm. Còn một bất ngờ thú vị là khi bạn về đến nhà và thấy những người bạn thân nhất đã tụ tập để tổ chức sinh nhật cho mình. Sự ngạc nhiên thường đi kèm:

• Biểu cảm khuôn mặt: chẳng hạn như nhướn mày, mở to mắt và há miệng
• Phản ứng cơ thể: chẳng hạn như lùi bật lại
• Phản ứng bằng lời nói: chẳng hạn như kêu lên, hét lên hoặc thở hắt ra

Ngạc nhiên cũng có thể kích hoạt phản ứng “chiến đấu hay bỏ chạy”. Khi giật mình, cơ thể có thể tiết ra một lượng adrenaline giúp ta sẵn sàng chống trả hoặc tháo chạy.

Ngạc nhiên có ảnh hưởng đáng kể đến hành vi con người. Nghiên cứu cho thấy chúng ta thường chú ý nhiều một cách không cân xứng đến những sự kiện bất ngờ. Đó là lý do những tin tức bất ngờ, khác thường hay đọng lại trong trí nhớ lâu hơn. Các nghiên cứu cũng phát hiện con người dễ bị thuyết phục hơn bởi những lập luận gây bất ngờ và học được nhiều hơn từ những thông tin khiến họ ngạc nhiên.

Các loại cảm xúc khác

Sáu cảm xúc cơ bản mà Ekman mô tả chỉ là một phần nhỏ trong vô số cảm xúc con người có thể trải qua. Lý thuyết của Ekman cho rằng những cảm xúc cốt lõi này là phổ quát ở mọi nền văn hóa trên thế giới.

Tuy nhiên, các lý thuyết và nghiên cứu mới vẫn tiếp tục khám phá thêm nhiều loại cảm xúc cũng như cách phân loại chúng. Về sau, Ekman bổ sung thêm một số cảm xúc vào danh sách của mình, nhưng cho rằng khác với sáu cảm xúc ban đầu, không phải cảm xúc nào trong số này cũng được thể hiện rõ qua nét mặt. Một số cảm xúc ông bổ sung gồm:

• Thích thú
• Khinh miệt
• Mãn nguyện
• Ngượng ngùng
• Phấn khích
• Tội lỗi
• Tự hào về thành tích
• Nhẹ nhõm
• Hài lòng
• Xấu hổ

Các lý thuyết khác về cảm xúc

Cũng như nhiều khái niệm khác trong tâm lý học, không phải nhà nghiên cứu nào cũng đồng ý về cách phân loại cảm xúc hay về việc đâu mới thật sự là cảm xúc cơ bản. Dù lý thuyết của Ekman là một trong những lý thuyết nổi tiếng nhất, nhiều nhà nghiên cứu khác cũng đưa ra quan điểm riêng về những cảm xúc tạo nên cốt lõi trải nghiệm của con người.

Chẳng hạn, có người cho rằng chỉ có hai hoặc ba cảm xúc cơ bản. Một số khác cho rằng cảm xúc được sắp xếp theo thứ bậc: những cảm xúc chính như tình yêu, niềm vui, ngạc nhiên, tức giận và buồn bã có thể được chia nhỏ thành các cảm xúc thứ cấp. Ví dụ, tình yêu bao gồm những cảm xúc thứ cấp như sự trìu mến và niềm khao khát.

Các cảm xúc thứ cấp lại có thể được chia nhỏ hơn nữa thành cảm xúc cấp ba. Chẳng hạn, sự trìu mến bao gồm những cảm xúc cấp ba như yêu thích, quan tâm, lòng trắc ẩn và sự dịu dàng.

Nghiên cứu năm 2017 nói trên cho thấy có ít nhất 27 cảm xúc riêng biệt, tất cả đều liên hệ chặt chẽ với nhau. Sau khi phân tích phản hồi của hơn 800 người tham gia khi xem hơn 2.000 đoạn video, các nhà nghiên cứu đã xây dựng một bản đồ tương tác thể hiện mối liên hệ giữa những cảm xúc này.

Nhà nghiên cứu cấp cao Dacher Keltner, giám đốc Trung tâm Khoa học Greater Good thuộc Đại học California, Berkeley, giải thích: “Chúng tôi nhận thấy cần đến 27 chiều cảm xúc riêng biệt, chứ không phải sáu, mới giải thích được cách hàng trăm người mô tả một cách nhất quán cảm giác của họ khi xem từng video.”

Nói cách khác, cảm xúc không tồn tại một cách biệt lập. Nghiên cứu cho thấy cảm xúc có nhiều cung bậc, và các cảm giác khác nhau liên kết mật thiết với nhau.

Alan Cowen, tác giả chính của nghiên cứu (khi đó là nghiên cứu sinh tiến sĩ ngành khoa học thần kinh tại UC Berkeley), cho rằng hiểu rõ hơn bản chất của cảm xúc sẽ giúp các nhà khoa học, nhà tâm lý học và bác sĩ tìm hiểu thêm về cách cảm xúc chi phối hoạt động của não bộ, hành vi và tâm trạng. Ông hy vọng hiểu biết này sẽ giúp phát triển những phương pháp điều trị tốt hơn cho các vấn đề sức khỏe tâm thần.

Kết luận

Hạnh phúc, buồn bã, sợ hãi, ghê tởm, tức giận và ngạc nhiên đều có vai trò riêng; không có cảm xúc nào “xấu” hoàn toàn, điều quan trọng là bạn nhận ra và điều tiết chúng đúng lúc. Khả năng đó chính là cốt lõi của trí tuệ cảm xúc, và bạn có thể tìm hiểu thêm trong bài quản trị cảm xúc. Muốn biết mình đang làm chủ cảm xúc tốt đến đâu, hãy thử ngay bài test EQ miễn phí.