IQ hay EQ quan trọng hơn? Góc nhìn từ tâm lý học

Điều gì quan trọng hơn để thành công trong cuộc sống: sự thông minh “sách vở” hay sự khôn ngoan “đời thường”? Câu hỏi này là trung tâm của cuộc tranh luận về vai trò của trí thông minh (IQ) và trí tuệ cảm xúc (EQ).

Những người đề cao sự thông minh sách vở (book smart) cho rằng IQ đóng vai trò quyết định trong việc một người sống tốt đến đâu. Ngược lại, những người đề cao sự khôn ngoan đời thường (street smart) lại cho rằng EQ còn quan trọng hơn. Vậy đâu mới là câu trả lời? Hãy cùng tìm hiểu.

IQ và EQ: hai cách nhìn về trí thông minh

Trong cuốn sách Trí tuệ cảm xúc (Emotional Intelligence, 1995), nhà tâm lý học Daniel Goleman cho rằng EQ có thể còn quan trọng hơn IQ. Vì sao? Một số nhà tâm lý học tin rằng các thước đo trí thông minh tiêu chuẩn (tức điểm IQ) quá hẹp, chưa bao quát hết các dạng trí tuệ của con người.

Chẳng hạn, nhà tâm lý học Howard Gardner cho rằng trí thông minh không chỉ là một năng lực chung duy nhất. Theo thuyết đa trí tuệ của ông, con người có nhiều loại trí thông minh khác nhau và mỗi người có thể mạnh ở một vài lĩnh vực.

Thay vì chỉ tập trung vào một trí thông minh chung duy nhất (thường gọi là yếu tố g), một số chuyên gia tin rằng khả năng hiểu và bày tỏ cảm xúc có vai trò ngang bằng, thậm chí lớn hơn, trong cách mỗi người xoay xở với cuộc sống.

Sự khác biệt giữa IQ và EQ

IQ và EQ được đo lường như thế nào? Chỉ số thông minh (IQ) là điểm số có được từ một bài kiểm tra trí tuệ đã được chuẩn hóa. Trong các bài test IQ đầu tiên, điểm được tính bằng cách lấy tuổi trí tuệ chia cho tuổi thực, rồi nhân với 100.

Ví dụ, một đứa trẻ 10 tuổi có tuổi trí tuệ là 15 sẽ có IQ là 15 : 10 × 100 = 150. Ngày nay, điểm của hầu hết các bài test IQ được tính bằng cách so sánh kết quả của người làm bài với những người cùng nhóm tuổi; điểm trung bình được quy ước là 100 và độ lệch chuẩn là 15. IQ phản ánh các năng lực như:

• Xử lý thị giác – không gian
• Kiến thức về thế giới
• Suy luận linh hoạt (fluid reasoning)
• Trí nhớ làm việc và trí nhớ ngắn hạn
• Suy luận định lượng

Trí tuệ cảm xúc là khả năng nhận biết, kiểm soát, đánh giá và thể hiện cảm xúc. Các nhà nghiên cứu như John Mayer, Peter Salovey và tác giả Daniel Goleman đã góp phần làm rõ khái niệm này, biến nó thành chủ đề được quan tâm trong nhiều lĩnh vực, từ quản trị doanh nghiệp đến giáo dục. EQ tập trung vào các năng lực như:

• Nhận diện cảm xúc
• Đánh giá cảm xúc của người khác
• Kiểm soát cảm xúc của bản thân
• Cảm nhận được người khác đang cảm thấy thế nào
• Sử dụng cảm xúc để hỗ trợ giao tiếp xã hội
• Kết nối, gắn bó với người khác

Từ những năm 1990, trí tuệ cảm xúc đã đi từ một khái niệm ít người biết trong các tạp chí học thuật trở thành thuật ngữ phổ biến. Ngày nay, bạn có thể mua đồ chơi được quảng cáo là giúp tăng EQ, hoặc cho con tham gia các chương trình học tập cảm xúc – xã hội (SEL – Social and Emotional Learning) được thiết kế để dạy các kỹ năng này. Ở một số trường học tại Mỹ, SEL thậm chí là một phần bắt buộc trong chương trình giảng dạy.

Cái nào quan trọng hơn?

Đã có thời IQ được coi là yếu tố quyết định chính của thành công. Người có IQ cao được cho là “sinh ra để thành công”, và các nhà nghiên cứu tranh luận xem trí thông minh do gen hay do môi trường quyết định (cuộc tranh luận “bẩm sinh hay nuôi dưỡng”).

Tuy nhiên, nhiều nhà phê bình dần nhận ra rằng trí thông minh cao không đảm bảo thành công trong cuộc sống. Khái niệm IQ có lẽ cũng quá hẹp để bao quát hết những năng lực và hiểu biết đa dạng của con người.

IQ vẫn được công nhận là một yếu tố quan trọng, đặc biệt với thành tích học tập. Người có IQ cao thường học tốt ở trường, có xu hướng thu nhập cao hơn và nhìn chung khỏe mạnh hơn.

Nhưng ngày nay các chuyên gia đều thừa nhận IQ không phải yếu tố duy nhất quyết định thành công. Nó chỉ là một phần trong mạng lưới phức tạp gồm nhiều yếu tố, trong đó có trí tuệ cảm xúc. Nhiều công ty hiện đưa đào tạo trí tuệ cảm xúc vào chương trình bắt buộc và dùng bài đánh giá EQ trong quá trình tuyển dụng.

Một số nghiên cứu cho thấy những người có tiềm năng lãnh đạo tốt thường cũng có trí tuệ cảm xúc cao, gợi ý rằng EQ là phẩm chất quan trọng với các nhà lãnh đạo và quản lý doanh nghiệp (xem thêm về khả năng lãnh đạo).

Một ví dụ thường được nhắc đến trong các tài liệu về trí tuệ cảm xúc: tại một công ty bảo hiểm, những nhân viên kinh doanh có điểm thấp ở các năng lực cảm xúc như đồng cảm, chủ động và tự tin bán được các hợp đồng có phí bảo hiểm trung bình khoảng 54.000 USD, trong khi nhóm có điểm EQ cao bán được hợp đồng trị giá trung bình khoảng 114.000 USD.

Cảm xúc cũng ảnh hưởng đến lựa chọn của người tiêu dùng khi mua hàng. Nhà tâm lý học Daniel Kahneman (giải Nobel Kinh tế năm 2002) được cho là đã chỉ ra rằng mọi người thích giao dịch với người mà họ tin tưởng và yêu mến hơn, kể cả khi phải trả nhiều tiền hơn cho một sản phẩm kém hơn.

Trí tuệ cảm xúc có học được không?

Nếu EQ quan trọng như vậy, liệu nó có thể được dạy hoặc rèn luyện? Theo một phân tích tổng hợp về kết quả của các chương trình học tập cảm xúc – xã hội, câu trả lời là có.

Nghiên cứu cho thấy khoảng 50% trẻ tham gia các chương trình SEL có điểm thành tích tốt hơn và gần 40% cải thiện điểm trung bình học tập. Các chương trình này cũng gắn với việc giảm tỷ lệ bị đình chỉ học, tăng tỷ lệ đi học chuyên cần và giảm các vấn đề kỷ luật.

Các cách dạy trí tuệ cảm xúc bao gồm giáo dục nhân cách, làm gương bằng những hành vi tích cực, khuyến khích mọi người suy nghĩ về cảm xúc của người khác và tìm cách để đồng cảm hơn. Bạn có thể tham khảo thêm các cách rèn luyện EQ.

Kết luận

Thành công trong cuộc sống là kết quả của nhiều yếu tố. Cả IQ và EQ đều quan trọng đối với thành công nói chung, cũng như sức khỏe và hạnh phúc. Thay vì băn khoăn yếu tố nào quan trọng hơn, điều có lợi nhất là không ngừng học hỏi để cải thiện kỹ năng ở nhiều lĩnh vực: vừa rèn luyện các khả năng nhận thức như trí nhớ, sự tập trung, vừa phát triển các kỹ năng xã hội và cảm xúc. Hãy làm thử bài test EQ miễn phí và test IQ để biết điểm mạnh của mình nằm ở đâu.